మహాకవి గురజాడ — మాటలను మనుషుల దగ్గరకు తీసుకువచ్చిన మహనీయుడు

గురజాడ అప్పారావుగారి 164వ జయంతి సందర్భంగా తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో కొన్ని పేర్లు కాలంతో పాటు నడుస్తాయి. మరికొన్ని పేర్లు కాలాన్నే ముందుకు నడిపిస్తాయి. గురజాడ అప్పారావుగారు అలాంటి మహనీయుడు.

1862 సెప్టెంబర్ 21న జన్మించిన గురజాడ అప్పారావుగారు కవి మాత్రమే కాదు — రచయిత, నాటకకర్త, సామాజిక చింతకుడు, భాషా ప్రయోగకర్త, సంఘ సంస్కర్త, ఆధునిక ఆలోచనలకు మార్గదర్శి. 2026లో ఆయన 164వ జయంతిని మనం స్మరించుకుంటున్నాం. ఒక శతాబ్దానికి పైగా గడిచిపోయింది, సమాజం ఎన్నో విధాలుగా మారిపోయింది, మన జీవన విధానం మారింది, విద్య మారింది, సాంకేతికత మారింది, స్త్రీల సామాజిక స్థానం ఎంతో మారింది, ప్రపంచం మన చేతుల్లోకి వచ్చింది. అయినా… గురజాడగారి మాటల్లో కొన్ని ఇంకా మనల్ని ప్రశ్నిస్తూనే ఉన్నాయి. అదే ఆయన గొప్పతనం. సాహిత్యాన్ని పండితుల గదుల నుంచి సామాన్యుల ఇళ్లలోకి తీసుకువచ్చిన కవి.

నాకు గురజాడగారి కవిత్వంలో అన్నిటికంటే నచ్చేది ఆయన భాష. ఆయన పదాలు కష్టంగా ఉండవు. అర్థం చేసుకోవడానికి నిఘంటువు అవసరం ఉండదు. అలంకారాల వెనుక భావం దాగిపోదు. ఆయన మాటలు మనం రోజూ మాట్లాడుకునే మాటల్లాగే అనిపిస్తాయి. కానీ ఆ సులభమైన మాటల వెనుక ఉన్న ఆలోచన మాత్రం చాలా లోతైనది. “సులభమైన పదం” అంటే “సులభమైన ఆలోచన” కాదు అని గురజాడగారి కవిత్వం మనకు నేర్పుతుంది. ఆయన వ్యావహారిక భాషకు సాహిత్య గౌరవాన్ని తీసుకువచ్చి ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి ఒక ప్రధాన మార్గదర్శిగా నిలిచారు. ముత్యాల సరాలు వంటి రచనలు సంప్రదాయ ఛందోపద్ధతులకు భిన్నంగా కొత్త కవితా ప్రయోగాలకు దారితీశాయి.

“పుత్తడి బొమ్మ పూర్ణమ్మ” — చిన్న పదాల్లో ఒక పెద్ద ప్రపంచం

గురజాడగారి కవిత్వాన్ని గుర్తు చేసుకున్నప్పుడు నాకు ప్రత్యేకంగా గుర్తొచ్చేది “పుత్తడి బొమ్మ పూర్ణమ్మ.” ఎంత సులభమైన భాష! ఎంత సహజమైన కథనం! కానీ ఆ సరళత లోనే ఒక సమాజం కనిపిస్తుంది. ఒక బాలిక జీవితం కనిపిస్తుంది. ఆ కాలంలోని సామాజిక పరిస్థితులపై ఒక గాఢమైన ప్రశ్న కనిపిస్తుంది. అదే గురజాడగారి ప్రత్యేకత.

ఆయన పెద్ద పెద్ద సిద్ధాంతాలను ఉపన్యాసాలుగా చెప్పలేదు. మనుషుల జీవితాలను చూపించి మనల్ని ఆలోచింప జేశారు. ఒక చిన్నారి బాధ మన కళ్లముందు నిలబడితే, దాని వెనుక ఉన్న సామాజిక అన్యాయం గురించి మనమే ప్రశ్నించుకునేలా చేశారు. ఇది కేవలం కవిత్వం కాదు. ఇది మానవత్వాన్ని మేల్కొలిపే సాహిత్యం.

“కన్యాశుల్కం” — సమాజానికి అద్దం

గురజాడగారి కన్యాశుల్కం తెలుగు నాటక చరిత్రలో ఒక మైలురాయి. 1892లో రచించబడిన ఈ నాటకం అప్పటి సమాజంలోని కన్యాశుల్కం, బాల్యవివాహం వంటి దురాచారాలను ప్రశ్నిస్తూ, సామాజిక కపటత్వాన్ని కూడా ఎత్తిచూపింది. అయితే కన్యాశుల్కం గొప్పదనం కేవలం అది ఒక సామాజిక సమస్యను ప్రస్తావించడంలో లేదు. జీవించి ఉన్న మనుషులను రంగస్థలంపైకి తీసుకురావడంలో ఉంది. వారి మాటలు, వారి స్వభావాలు, వారి బలహీనతలు, వారి ఆశలు — అన్నింటినీ సహజమైన భాషలో మన ముందుంచారు. అందుకే ఆ పాత్రలు కేవలం నాటకంలోని పాత్రలుగా మిగలలేదు. అవి మన సమాజంలోని మనుషులుగా కనిపించాయి. ఆయన కాలంలో కన్యాశుల్కం ఒక వీధి నాటకంలా, ప్రత్యక్ష ప్రదర్శనగా ప్రజల్లోకి వెళ్లి ఉంటే, ఆ కాలాన్ని చూడని తరువాతి తరాలకు అదే ప్రపంచాన్ని పరిచయం చేసిన మరో శక్తివంతమైన మాధ్యమం కన్యాశుల్కం చలనచిత్రం. ఆ కళాఖండాన్ని చూస్తున్నప్పుడు ఒక రకంగా మనం నిన్నటి యుగంలోకి ప్రయాణిస్తాం. అప్పటి ఇళ్లు, అప్పటి ఆచారాలు, అప్పటి మాటతీరు, అప్పటి సామాజిక విలువలు. ముఖ్యంగా — అప్పటి స్త్రీ స్థానం. ఒక కుటుంబంలో ఒక స్త్రీకి తన జీవితంపై ఎంత స్వాతంత్ర్యం ఉండేది? ఆమె విద్యకు, వివాహానికి, భవిష్యత్తుకు ఎవరు నిర్ణయం తీసుకునేవారు? సమాజపు ఆచారాలు ఆమె జీవితాన్ని ఎంతవరకు నిర్దేశించేవి? మన ప్రస్తుత జీవితాన్ని చూసుకుంటే — ఈ కన్యాశుల్కం చూస్తున్నప్పుడు ఈ తరంతో పోలిస్తే నాకు చాలా ఆసక్తికరమైన విషయం కనిపిస్తుంది. తరాల మధ్య మారిన కుటుంబ జీవితం — నేను పెరుగుతున్ననాటికి తల్లి ఉద్యోగం చేయడం ఒక సాధారణ విషయమే అయినప్పటికీ, ఆమె ఉద్యోగంతో పాటు ఇంటి బాధ్యతలను కూడా ప్రధానంగా నిర్వహించడం సాధారణంగానే భావించబడేది. తండ్రి బయట ఉద్యోగం చేయడం ఆయన ప్రధాన బాధ్యతగా ఉండేది; ఇంటి పనుల్లో, పిల్లల సంరక్షణలో ఆయన భాగస్వామ్యం చాలాసార్లు పరిమితంగానే ఉండేది. ఈరోజు పరిస్థితుల్లో కూడా ఇంటి బాధ్యతలు పూర్తిగా సమానంగా పంచుకుంటున్నామని చెప్పలేము — చాలా కుటుంబాల్లో ఆ భారం ఇప్పటికీ తల్లులపైనే ఎక్కువగా ఉంటుంది. కానీ ఒక ముఖ్యమైన మార్పు మాత్రం కనిపిస్తుంది. ఈరోజు తండ్రులు కూడా ఇంటి పనుల్లో, పిల్లల సంరక్షణలో మరింతగా భాగస్వాములు అవుతున్నారు. ప్రత్యేకంగా ఇంటి నుంచే లేదా కొంతవరకు ఇంటి నుంచే పని చేయగల ఉద్యోగాలు పెరగడంతో, పిల్లలతో సమయం గడపడం, వారిని చూసుకోవడం, పాఠశాల పనులు చూసుకోవడం, ఇంటి పనుల్లో సహాయం చేయడం వంటి బాధ్యతలు తండ్రుల జీవితంలో కూడా సహజమైన భాగాలుగా మారుతున్నాయి. తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ ఉద్యోగాలు చేయడం, ఇద్దరూ ఇంటి పనుల్లో భాగస్వాములు కావడం, ఇద్దరూ పిల్లల పెంపకంలో బాధ్యత తీసుకోవడం మరింత సహజమైన విషయంగా మారుతోంది. ఇదంతా చూస్తే, సమాజంలో మార్పు ఒక్కసారిగా రాదు అని అనిపిస్తుంది. అది తరతరాలుగా, చిన్న చిన్న మార్పుల ద్వారా మన ఇళ్లలోనే మొదలవుతుంది. అందుకే కన్యాశుల్కం మనకు కేవలం గతాన్ని చూపించదు. మనమే ఎంత మారిపోయామో కూడా చూపిస్తుంది. కన్యాశుల్కం మనకు ఒక అద్భుతమైన అద్దంలా మారుతుంది. నిన్నటి సమాజాన్ని చూస్తూ, ఈరోజు సమాజం ఎంత మారిందో మనకు అర్థమవుతుంది. అయితే అదే సమయంలో గురజాడగారి రచనలు మనకు మరో విషయాన్ని కూడా గుర్తు చేస్తాయి — సమాజం మారినా, మానవ విలువల గురించి మనం నిరంతరం ఆలోచించాల్సిందే. అందుకే కన్యాశుల్కం నేటికీ పాతబడలేదు.

కాలం మారింది… కానీ కొన్ని ప్రశ్నలు? గురజాడగారు జీవించిన కాలంతో పోలిస్తే ఈరోజు సమాజం ఎంతో ముందుకు వచ్చింది. అనేక సామాజిక దురాచారాలు తగ్గాయి. స్త్రీలకు విద్య, ఉద్యోగం, స్వావలంబన పెరిగాయి. బాల్యవివాహాలపై చట్టపరమైన నియంత్రణ ఉంది. విద్య, విజ్ఞానం, సాంకేతికత మన జీవితాలను పూర్తిగా మార్చేశాయి. కానీ మనిషి స్వభావం మాత్రం పూర్తిగా మారిపోయిందా, మనలోని స్వార్థం, అహంకారం, కపటత్వం, మానవ సంబంధాల్లోని అసమానతలు, స్త్రీని చూసే కొన్ని పాత దృష్టికోణాలు, సమాజంలో ఆర్థిక, సామాజిక భేదాలు - ఇవన్నీ మనకు గురజాడగారి రచనలను మళ్లీ చదవాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తు చేస్తాయి. సమాజం మారుతుంది. సమస్యల రూపం మారుతుంది. కానీ మానవ విలువల ప్రశ్నలు తరచూ కొత్త రూపాల్లో తిరిగి వస్తాయి. అందుకే గురజాడ నేటికీ ఆధునికుడే.

“దేశమంటే మట్టి కాదోయ్…”

గురజాడగారి పేరు వినగానే తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో మారుమోగే మరో మహత్తరమైన భావం —

“దేశమంటే మట్టి కాదోయ్, దేశమంటే మనుషులోయ్.”

ఈ ఒక్క భావంలోనే ఆయన మానవతా దృష్టి ఎంత విశాలమైనదో తెలుస్తుంది. దేశం అంటే కేవలం భూమి కాదు. దేశం అంటే ఆ నేలపై జీవించే మనుషులు. దేశభక్తి అంటే కేవలం మాటలు కాదు. మనిషిని ప్రేమించడం, మంచిని పెంచడం, సమాజానికి ఉపయోగపడే పని చేయడం. అందుకే ఆయన మరోచోట చెప్పిన

“దేశమును ప్రేమించుమన్నా, మంచి అన్నది పెంచుమన్నా…” అనే సందేశం తరతరాలకు చేరింది.

గురజాడగారి అసలైన విప్లవం — భాషలోనే

గురజాడగారు తెలుగు కవిత్వానికి చేసిన గొప్ప సేవల్లో ఒకటి కవిత్వం మాట్లాడే భాషలో కూడా గొప్పగా ఉండగలదని నిరూపించడం. అది చిన్న విషయం కాదు. సాహిత్యం అంటే పాండిత్యం మాత్రమే కాదు. కవిత్వం అంటే కఠినమైన పదజాలం మాత్రమే కాదు. ప్రజల గుండెల్లోకి వెళ్లే మాటే నిజమైన సాహిత్యానికి శక్తి. గురజాడ ఆ శక్తిని గుర్తించారు. అందుకే ఆయన పదాలు పుస్తకాల లోనే ఉండిపోలేదు. ప్రజల నోటికి వచ్చాయి, పాటలయ్యాయి, నాటకాలయ్యాయి, చలనచిత్రాలు అయి అలరించాయి. సామాజిక చైతన్యంగా మారాయి.

ఒక శతాబ్దం తర్వాత కూడా ఎందుకు గురజాడ?

నేటి తరం గురజాడగారిని స్మరించుకుంటూ ఆయన రచనలు చదవాల్సిన అవసరం ఉంది. ఎందుకంటే ఆయనను కేవలం “పాతకాలపు మహాకవి”గా చదివితే ఆయనలో సగమే మనకు కనిపిస్తుంది. ఆయనలో మనం ఒక ఆధునిక మనిషిని, ప్రశ్నించే మనిషిని, సమాజాన్ని గమనించే మనిషిని, అన్యాయాన్ని చూసి మౌనంగా ఉండని మనిషిని, భాషను ప్రజల దగ్గరకు తీసుకెళ్లిన మనిషిని, స్త్రీ జీవితాన్ని, సామాజిక సమస్యలను, మానవ సంబంధాలను సాహిత్యానికి కేంద్రంగా తీసుకువచ్చిన మనిషిని చూడాలి. అందుకే ఆయనను ఒక కాలానికి చెందిన కవిగా కాకుండా కాలాలను దాటిన కవిగా గుర్తించాలి.

నా దృష్టిలో గురజాడ

గురజాడగారి కవిత్వంలో నాకు అత్యంత ఇష్టమైనది ఆయన సహజత్వం. ఒక చిన్న పదం, ఒక సాధారణ వాక్యం, ఒక మనసుకు హత్తుకునే దృశ్యం. అంతే కానీ మనసులో మాత్రం పెద్ద ఆలోచన మొదలవుతుంది.

అదే మహాకవి శక్తి.

సంక్లిష్టమైన భావాన్ని సరళమైన మాటలో చెప్పడం గొప్ప కవిత్వం. ఆ సరళతను సాధించడం అంత సులభం కాదు. అందుకే గురజాడ అప్పారావుగారి రచనలు చదివినప్పుడు మనకు “ఎంత సులభంగా రాశారు!” అనిపిస్తుంది. కానీ ఆ సులభత వెనుక ఉన్న ఆలోచనను గ్రహించినప్పుడు — “ఇంత లోతైన విషయాన్ని ఇంత తేలికైన మాటల్లో ఎలా చెప్పారు?” అని ఆశ్చర్యపడతాం. అదే గురజాడ.

గురజాడకు నిజమైన నివాళి

164వ జయంతి సందర్భంగా గురజాడ అప్పారావుగారిని స్మరించుకోవడం అంటే కేవలం ఆయన చిత్రపటానికి పూలమాల వేయడం కాదు. ఆయన మాటలను మళ్లీ చదవడం. ఆయన ఆలోచనలను కొత్త తరానికి అందించడం.

మన భాషను ప్రేమించడం. సులభమైన, సహజమైన తెలుగును గౌరవించడం. సమాజంలో కనిపించే తప్పులను ప్రశ్నించడం. మానవత్వాన్ని ముందుకు పెట్టడం. “మంచి అన్నది పెంచడం.” అదే ఆయనకు నిజమైన నివాళి.

కాలం మారింది, సమాజం మారింది, మన జీవితం పూర్తిగా మారిపోయింది. కానీ ఒక మంచి కవి వేసిన ప్రశ్నలు కాలంతో చనిపోవు. ఒక గొప్ప రచయిత రాసిన మానవీయ భావాలు పాతబడవు.

అందుకే —

గురజాడ అప్పారావుగారు గతానికి చెందిన మహాకవి మాత్రమే కాదు. తెలుగు ఆధునికతకు మార్గం చూపిన మహనీయుడు. సరళమైన మాటకు సాహిత్య గౌరవం తెచ్చిన కవి. సమాజాన్ని ప్రశ్నించిన రచయిత.

మానవత్వాన్ని కవిత్వంగా మలిచిన మహాకవి.

ఆయన పుట్టినరోజు ఒక జయంతి మాత్రమే కాదు. తెలుగు భాష తన ఆధునిక స్వరాన్ని కనుగొన్న రోజును గుర్తుచేసుకునే ఒక సాహిత్య పర్వదినం.

మహాకవి గురజాడ అప్పారావుగారికి

వినమ్ర శతకోటి నమస్సుమాంజలులు.

“దేశమంటే మట్టి కాదోయ్…, దేశమంటే మనుషులోయ్.”

ఆ మాటలోని మానవత్వం మనలో ఎప్పటికీ నిలిచి ఉండాలి.